Dünya Sağlık Örgütü (DSÖ), fiziksel hareketsizliği küresel mortalite için önde gelen risk faktörleri arasında tanımlamakta ve halk sağlığı açısından öncelikli bir müdahale alanı olarak vurgulamaktadır. Fiziksel hareketsizlik kavramı yalnızca düzenli egzersiz yapmama durumu değildir. Günlük yaşamda kas-iskelet sistemi ve kardiyovasküler sistemin yeterli düzeyde kullanılmaması, uzun süreli oturma davranışlarının baskın hale gelmesi ve toplam enerji harcamasının düşük kalması bu kavramın temelini oluşturur. Bu durum, fizyolojik sistemlerde adaptasyon kaybına ve uzun vadede hastalık riskinin artmasına yol açar. Epidemiyolojik çalışmalar, fiziksel hareketsizliğin kardiyovasküler hastalıklar, tip 2 diyabet, obezite, bazı maligniteler, kas-iskelet sistemi hastalıkları ve ruh sağlığı sorunları ile güçlü ilişkiler gösterdiğini; ayrıca bu risklerin yalnızca ileri yaşlarda değil, yaşamın erken dönemlerinden itibaren kümülatif olarak biriktiğini ortaya koymaktadır.
Dünya genelinde yetişkinlerin yaklaşık üçte birinin DSÖ tarafından önerilen fiziksel aktivite düzeylerine ulaşamadığı bildirilmektedir. Ayrıca DSÖ verilerine göre, yetişkinler arasındaki fiziksel hareketsizliğin endişe verici bir artış eğilimi gösterdiği ve 2010–2022 yılları arasında yetişkinlerdeki fiziksel haraketsizlik oranının yaklaşık %5 yükseldiği bildirilmiştir. Fiziksel hareketsizlik kadınlarda, ileri yaş gruplarında ve düşük sosyoekonomik düzeye sahip bireylerde daha yüksektir. COVID-19 pandemisi sonrası dönemde uzaktan çalışma ve eve kapanma durumları sedanter yaşam biçimlerinin yaygınlaşmasına, fiziksel hareketsizlik sorununun daha da derinleşmesine sebep olmuştur. Bu durum, fiziksel hareketsizliği geçici bir pandemi sonucu olmaktan çıkararak, uzun vadede kronik hastalık risklerini artıran ve halk sağlığını tehdit eden yapısal bir sorun haline getirmiştir.
COVID-19 pandemisi örneğindeki gibi, fiziksel hareketsizliğin yalnızca bireysel tercihlerle açıklanamayacağını; bireylerin içinde bulunduğu sosyal, çevresel ve yapısal koşullar tarafından belirlendiğini göstermektedir. Günlük yaşamda fiziksel aktivite düzeyi, bireysel motivasyonun ötesinde, hareketi kolaylaştıran ya da kısıtlayan çevresel ve toplumsal faktörlerin bir sonucu olarak şekillenmektedir. Diğer bir deyişle fiziksel hareketsizlik, bireysel davranışlarla sınırlı bir sorun olmayıp; kentleşme, ulaşım ve çevresel özellikler, çalışma koşulları, sosyal eşitsizlikler ile ilişkili çok boyutlu bir halk sağlığı sorunudur. Bu nedenle fiziksel hareketsizlikle mücadele bireysel davranış değişiklikleriyle sınırlı kalmamalı; sağlığı destekleyen kentsel planlama, aktif ulaşım politikaları ve toplum temelli müdahalelerle ele alınmalıdır.
Sonuç ve Öneriler
- Fiziksel hareketsizlik, bulaşıcı olmayan hastalıkların artan yükü içinde önemli bir risk faktörü olarak öne çıkmaktadır.
- Pandemi sonrası dönemde sedanter yaşam biçiminde artış olması, fiziksel hareketsizliği halk sağlığı açısından daha da öncelikli bir sorun haline getirmiştir.
- Fiziksel hareketsizliği yalnızca bireysel davranışlar ile ilişkilendirmek yeterli olmaz; çevresel ve toplumsal belirleyiciler ile de değerlendirmek gerekir. Bu bağlamda, fiziksel hareketsizlikle mücadelede çok sektörlü ve bütüncül yaklaşımlarbenimsenmelidir.
- Sağlığı destekleyen çevresel düzenlemeler, aktif ulaşımı teşvik eden politikalar, okul temelli fiziksel aktivite programları ve iş yerlerinde hareketi artırmaya yönelik düzenlemeler öncelikli müdahale alanları arasında yer almalıdır.
- Dezavantajlı grupların güvenli ve erişilebilir fiziksel aktivite alanlarına ulaşımının sağlanması, sağlık eşitsizliklerinin azaltılması açısından kritik öneme sahiptir.
- Fiziksel hareketsizliğin etkin biçimde ele alınabilmesi için politika yapıcıların, yerel yönetimlerin ve sağlık profesyonellerinin iş birliği içinde hareket etmesi mühimdir.
Doç.Dr.Zeynep Meva Altaş
Kaynaklar
1) World Health Organization. Global action plan on physical activity 2018–2030: More active people for a healthier world. Geneva: WHO; 2018.
Erişim:https://www.who.int/publications/i/item/9789241514187 Erişim tarihi: Ocak 2026.
2) World Health Organization. Physical activity: Fact sheet. 2024.
Erişim:https://www.who.int/news-room/fact-sheets/detail/physical-activity
Erişim tarihi: Ocak 2026.
3) World Health Organization. Nearly 1.8 billion adults at risk of disease from not doing enough physical activity. WHO News Release; 2024.
Erişim: https://www.who.int/news/item/26-06-2024-nearly-1.8-billion-adults-at-risk-of-disease-from-not-doing-enough-physical-activity Erişim tarihi: Ocak 2026.
4) Strain T, Bull FC, Guthold R, et al. National, regional, and global prevalence of insufficient physical activity in adults and progress towards the 2030 targets. Lancet Global Health. 2024;12(2):e101–e110.
5) Lee IM, Shiroma EJ, Lobelo F, et al. Effect of physical inactivity on major non-communicable diseases worldwide: an analysis of burden of disease and life expectancy. Lancet 2012; 380(9838): 219–29.
